ชัชรี สุพันธุ์วณิช

หญ้าทะเล (Seagrasses) เป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยวมีโครงสร้างต่างๆ เช่นเดียวกับหญ้าที่ขึ้นบนบก โดยทั่วไป แต่เนื่องจากเป็นพืชที่ขึ้นบริเวณชายฝั่งในเขตน้ำขึ้นน้ำลง จึงได้รับผลกระทบต่อความ เปลี่ยนแปลงคุณสมบัติน้ำทะเลทั้งด้านกายภาพและด้านเคมี เช่น ความเค็ม ระดับความลึกของน้ำ ความผึ่งแห้งขณะน้ำลง ความเข้มแสง เป็นต้น ปัจจัยต่างๆ เหล่านี้ ทำให้หญ้าทะเลพัฒนาลักษณะของราก ลำต้น ใบ ดอก และ ผล ให้เหมาะกับ การเจริญเติบโตและแพร่พันธุ์ มีความทนทานต่อความรุนแรงของคลื่นลมได้ดี ส่วนลำต้น ที่ทอดยาวไปใต้พื้นหรือเรียกว่า เหง้า มีความแข็งแรงและเจริญเติบโตสานกันไปมายึดดิน ได้ดี จึงช่วยลดการถูกกัดเซาะและการพังทะลายบริเวณชายฝั่งทะเล ภายในใบมีช่อง อากาศจำนวนมาก ทำให้ใบสามารถตั้งตรงได้ในน้ำ ซึ่งจะช่วยลดความรุนแรงของกระแส น้ำ เหมาะเป็นที่หลบภัยและอาศัยหากินของสัตว์น้ำนานาชนิด บนใบหญ้าทะเลมีสิ่งมีชีวิต ขนาดเล็กอาศัยเป็นจำนวนมาก ได้แก่ สาหร่าย ไดอะตอมโปรโตซัว ไฮโดรซัว ไส้เดือนดิน ทากทะเล หอยขนาดเล็กเป็นต้น สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กเหล่านี้เป็นอาหารที่สำคัญของสัตว์น้ำ วัยอ่อนนอกจากนี้ยังมีสัตว์หลายชนิดที่กินหญ้าทะเลเป็นอาหาร เช่น ปลาบางชนิด เต่าตนุ และพยูน ซึ่งพบหากินในแนวหญ้าทะเลเท่านั้น
ในประเทศไทยมีหญ้าทะเลทั้งหมด 12 ชนิด แพร่กระจายบริเวณอ่าวไทยและทะเล อันดามัน


25-Enhalus acoroide (Linnaeus f.) Royle,1840(หญ้าชะเงาใบยาว) tropical eelgrass -- Hydrocharitaceae

ต้นกำเนิดจากเหง้าที่มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 1.2 -1.5 เซนติเมตร ฝังอยู่ใต้ดิน มีเส้นใยสีดำและเหนียว ซึ่งเป็นส่วนของขอบใบที่ย่อยสลายไป แล้วปกคลุมอยู่รอบรากเหง้า มีรากแข็งแรงสีขาวจำนวนมาก ไม่แตกแขนง เส้นผ่านศูนย์กลางขนาด 3 - 5 มิลลิเมตร มีความยาว 20 เซนติเมตร มีใบ 3 - 5 ใบ ยาว 92 -129 เซนติเมตร กว้าง 1.2 - 1.9 เซนติเมตร ขอบใบหนา ปลายใบมน ใบอ่อนจะมีรอยหยักที่ปลายใบ มีการผสมเกสรที่ผิวน้ำ ขณะน้ำลงดอกเพศเมียจะชูดอก รับละอองเกสรเพศผู้ที่ลอยมาติดกลีบดอก หลังจากได้รับการผสมแล้ว ก้านดอกเพศเมียจะบิดขดเป็นเกลียว และหดสั้นที่บริเวณโคนต้น หรือพันอยู่ที่โคนต้น เมื่อผลมีขนาดใหญ่ขึ้น พบแพร่กระจายจำนวนมากบริเวณหาดทุ่งนางดำ ปากคลองคุระ จ.พังงา ซึ่งพื้นเป็นทรายปนโคลน มักขึ้นปะปนกับ หญ้าทะเลชนิด Halophila ovalis





26-Halophila beccarii Ascherson, 1871 (หญ้าเงาแคระ) estuarine - grass -- Hydrocharitaceae

เหง้ามีลักษณะผอมยาว มีเส้นผ่านศูนย์กลาง สั้นกว่า 1 มิลลิเมตร ข้อมีช่วงห่างกัน 1.2 - 2.9 เซนติเมตร ก้านใบ สั้นและผอม มีความยาว 0.7 - 1.3 เซนติเมตร รากเกิดจากข้อจำนวนหนึ่งเส้นไม่แตกแขนง ยาวประมาณ 3 เซนติเมตร มีเส้นใบ 3 เส้น คือ เส้นใบกลาง ซึ่งมองเห็นได้ชัดเจน ยาวจากโคนใบจรดปลายใบ เส้นขอบใบ 2 เส้น เกิดจากฐาน ของเส้นกลางใบขนานกับขอบใบไปจรดเส้นกลางใบในตำแหน่งต่ำจากปลายใบเล็กน้อย ไม่มีเส้นขวางใบ ผิวใบเรียบ ขอบใบเรียบ มีใบเกล็ด 1 คู่ รองรับที่ฐานใบ โคนใบแผ่กว้างเป็นกาบหุ้ม พบแพร่กระจายในบริเวณปากคลองคุระ และหาดนางดำ ใกล้เนินทราย และจะโผล่พ้นน้ำขณะน้ำลง มักพบขึ้นเป็นกลุ่มๆ ใกล้กับหญ้าทะเล Halophila minor





27- Halophila decipiens Ostenfeld, 1902 (หญ้าเงาใส) veinless spoon - grass -- Hydrocharitaceae

เหง้ามีลักษณะผอมบาง มีเส้นผ่านศูนย์กลางสั้นกว่า 1 มิลลิเมตร ข้อมีช่วงห่าง 1.2 - 2.7 เซนติเมตร มีราก 1 เส้น เกิดจากข้อแต่ละข้อมี ใบ 2 - 3 ใบ ตัวใบรียาว กว้าง 0.2 - 0.4 เซนติเมตร ยาว 0.5 - 1.2 เซนติเมตร ผิวใบมีขน ทั้งด้านบนและด้านล่าง มีเส้นขวางใบ 6 - 8 คู่ ขอบใบมีรอยหยักเล็กๆ โคนก้านใบแผ่กว้าง มีใบเกล้ดรองรับ 1 คู่ ใบเกล็ดมีขน พบด้านนอกแพร่กระจาย บริเวณเกาะไข่ใหญ่ ที่ระดับความลึกประมาณ 6 เมตร ขึ้นอยู่บนเนินทรายใต้น้ำ มักจะไม่ขึ้นปนกับหญ้าทะเลชนิดอื่น มีเพียงเล็กน้อยที่ขึ้นปนกับหญ้าทะเลชนิด Halodule uninervis





28- Halophila minor(Zollinger) den Hartog, 1957 (หญ้าใบมะกรูด) small spoon-grass -- Hydrocharitaceae

ใบมีขนาดเล็ก ต้นเกิดจากเหง้าซึ่งมีลักษณะผอมบาง เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 0.8 มิลลิเมตร ข้อมีช่วงห่าง 0.9 - 1.4 เซนติเมตร แต่ละข้อมีราก 1 เส้น และมี ใบ 2ใบ ก้านใบยาว 0.7 -1.5 เซนติเมตร ตัวใบยาว 0.6 -0. 8 เซนติเมตร กว้าง 0.2 - 0.4 มิลลิเมตร ขอบใบเรียบปลายใบมน มีเส้นขวางใบน้อยกว่า 10 คู่ ที่โคนใบมีใบเกล็ดรองรับ 1คู่ พบแพร่กระจายบริเวณหาดทุ่งนานางดำ ขึ้นเป็นกลุ่มบริเวณเนินทรายใกล้กับหญ้า Halophila beccarii ขณะน้ำลงจะโผล่พ้นน้ำประมาณ 2 - 3 ชั่วโมง นอกจากนี้ยังพบในบริเวณชายฝั่งตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะไข่ใหญ่ บนบริเวณเนินทรายใต้น้ำที่ระดับความลึก 2 - 3 เมตร



29-30 Halophila ovalis (R. Brown) Hooker f., 1858 (หญ้าใบมะกรูด) spoon-grass --Hydrocharitaceae

ส่วนเหง้าและต้นมีลักษณะอวบและใส มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 0.5 - 1 มิลลิเมตร มีช่วงห่างระหว่าง ข้อ 1.1 - 4.3 เซนติเมตร แต่ละข้อมี ใบ 2 ใบ และราก 1เส้น ไม่แตกแขนงก้านใบมีลักษณะอวบใส ยาวประมาณ 1.4 - 5.6 เซนติเมตร ใบมีรูปร่างรี รูปไข่ สีเขียวอมเหลืองถึงสีเขียวเข้ม มีความยาว 0.8 - 2.5 เซนติเมตร กว้าง 0.4 - 1.2 เซนติเมตร ปลายใบกลมมนขอบใบเรียบ มีเส้นกลางใบเห็นได้ชัดเจน จำนวนหนึ่งเส้นแบ่งแยก ออกจากเส้นกลางใบ จำนวนมากกว่า 12 คู่ ปลายจะไปจรดเส้นขอบใบ ที่โคนก้านใบจะมีเกล็ดคู่ 1 คู่ หญ้าทะเลชนิดนี้ มีลักษณะอวบน้ำและเปราะง่าย พบแพร่กระจายบริเวณปากคลองคุระ หาดทุ่งนาดำ เกาะไข่ใหญ่ และเกาะลูกกำตก พบขึ้นเป็นกลุ่มเพียงชนิดเดียวหรือขึ้นปะปนกับหญ้าชนิด Halodule pinifolia , Cymodocea serrulata หรือ Halodule uninervis ในช่วงน้ำลงหญ้าทะเลชนิดนี้จะโผล่พ้นน้ำ ผึ่งแห้งประมาณ 2 - 3 ชั่วโมง พบมีการแพร่กระจายในบริเวณเขตน้ำขึ้นน้ำลงไปจนถึงระดับความลึก 6 เมตร





31- Thalassia Hemprichii (Ehrenberg) Ascherson,1871 (หญ้าเต่า , หญ้าชะเงาเต่า) dugong grass -- Hydrocharitaceae

ต้นกำเนิดเหง้าที่มีลักษณะแข็งแรง มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 2 - 4 มิลลิเมตร มีใบ 2 - 3 ใบ ลำต้น สั้น ใบมีความยาว 3.0 - 9.0 เซนติเมตร ส่วนล่างเป็นกาบใบ ใสไม่มีสี มีความยาวประมาณ 2.0 - 3.0 เซนติเมตร ตัวใบสีเขียงเข้มยาว 1.0 - 6.0 เซนติเมตร กว้าง 0.6 -0.8 เซนติเมตร มีเส้นใบเรียงขนานตามความยาวใบจำนวน 9 - 12 เส้น เห็นเส้น ใบชัดเจน ระหว่างเส้นใบจะมีเส้นขวางเชื่อมเป็นระยะ ปลายใบมีลักษณะมน มีรอยหยักเมื่อใบแก่ ส่วนตัวใบจะเน่าเปื่อย คงเหลือแต่ส่วนที่เป็นกาบใบหุ้มต้นซ้อนกันเป็นชั้นๆ มีการแพร่กระจายในบริเวณอ่าวเขาควาย เกาะลูกกำตกเพียงเล็กน้อย ประมาณ 1 - 2 เซนติเมตร นอกจากนี้ยังมีการแพร่กระจายที่เกาะไข่ใหญ่ ทางทิศใต้ระหว่างแนวปะการังและชายฝั่ง ซึ่งเป็นบริเวณที่มีพื้นเป็นซากปะการัง ระดับน้ำตื้น มีความลึก 0.5 เมตร ขณะน้ำลง





32 -33 Cymodocea serrulata (R.Brown) Ascherson and Magnus, 1870 (หญ้าชะเงาใบสั้น) toothed seagrass--Cymodoceaceae

ต้นตั้งตรงเกิดจากเหง้าแข็งแรง ซึ่งมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 1.5 - 2.5 มิลลิเมตร มีช่วงห่างระหว่าง ข้อ 3.2 - 7.1 เซนติเมตร ต้นสูง 4.6 - 26.0 เซนติเมตร แต่ละต้นมีใบ 2-4 ใบ ใบมีสีเขียวเข้ม กาบใบยาว 1.2 - 3.7 เซนติเมตร ตัวใบยาว 3.2 - 22.5 เซนติเมตร กว้าง 0.5 - 0.8 เซนติเมตร ปลายใบมนมีรอยหยักเล็กๆ ขอบใบด้านข้าง ตอนล่างเรียบ เห็นเส้นกลางใบได้ชัดเจน มีเส้นขนานจำนวน 15 - 17 เส้น ที่ส่วนต้นจะมีรอยแผล เกิดเป็นวงรอบซึ่งเกิดจาก การหลุดร่วงของใบแก่ รากเกิดจากบริเวณส่วนของข้อแต่ละต้นมีราก 15 - 17 เส้น แตกแขนงได้ พบแพร่กระจายในบริเวณ หาดทุ่งนางดำ เกาะลูกกำตก และเกาะไข่ใหญ่ ขณะน้ำลงหญ้าทะเลชนิดนี้จะโผล่พ้นน้ำเป็นเวลา 2 - 3 ชั่วโมง และมีการ แพร่กระจายไปจนถึงระดับความลึก 6 เมตร มักขึ้นเป็นกลุ่มไม่ปะปนกับหญ้าทะเลชนิดอื่น ขึ้นปนกับหญ้าทะเลชนิด Halophila ovalis และ Halodule uninervis ในบางบริเวณ





34- Halodule pinifolia (miki) den Hartog, 1964 (หญ้าผมนาง) fiber-strand grass-- Cymodoceaceae

ต้นตั้งตรงเกิดจากเหง้า มีลักษณะผอมบาง มีเส้นผ่านศูนย์กลางไม่เกิน 1 มิลลิเมตร ช่วงระหว่างเหง้ายาว 1.2 - 3.6 เซนติเมตร รากไม่แตกแขนงเกิดจากข้อ มี 2 - 4 เส้น ต่อข้อ แต่ละต้น มีใบ 2 - 3 ใบ ใบเรียวเล็กผอมยาว ส่วนล่างเป็นกาบใบมีความยาว 1.2 - 2.8 เซนติเมตร แผ่นใบยาว 5.6 - 23.0 เซนติเมตร กว้างประมาณ 0.6 มิลลิเมตร ปลายใบมนแบบ obtuse มีรอยหยักเป็นฟันเลื่อย (serration) ขอบใบเรียบ เห็นเส้นกลางใบได้อย่างชัดเจนบริเวณปลาย ใบไม่พบดอกและผลในช่วงที่ทำการสำรวจ พบแพร่กระจายบริเวณหาดทุ่งนางดำ และเกาะลูกกำตก ที่ระดับความลึก 1-3 เมตร ที่หาดทุ่งนางดำ หญ้าทะเลชนิดนี้จะขึ้นปะปนกับหญ้าทะเลชนิด Halophila ovalis





35- Halodule uninervis (Forsskal) Ascherson, 1882 (หญ้าชะเงาใบสั้น,หญ้าชะเงาเขียวปลายใบแฉก) fiber-strand grass -- Cymodoceaceae

ต้นตั้งตรงเกิดจากเหง้าที่มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางยาว 0.6 - 1.2 มิลลิเมตร ช่วงระหว่างเหง้ายาว 1.4 - 4.7 เซนติเมตร รากเกิดจากเหง้ามีจำนวน 4 -10 เส้น ลำต้นสั้น ที่ส่วนต้นจะเห็นรอยซึ่งเกิดจากการหลุดร่วงของใบ มี ใบ 2 - 3 ใบ สีเขียวเข้ม กาบใบยาว 1.0 - 3.0 เซนติเมตร แผ่นใบยาว 2.7 - 11.6 เซนติเมตร กว้าง 2.0 - 3.0 มิลลิเมตร ส่วนโคนใบจะแคบ ขอบใบเรียบปลายใบจะแบ่งออกเป็น 3 ลอน (tridentate) เห็นเส้นกลางใบได้อย่างชัดเจน มีเส้นขอบใบข้างละ 2 เส้น พบแพร่กระจายบริเวณหาดทุ่งนาดำ เกาะลูกกำตก และเกาะไข่ใหญ่ เมื่อน้ำลงหญ้าทะเลชนิดนี้จะโผล่พ้นน้ำเป้นเวลา 2 - 3 ชั่วโมง และมีการแพร่กระจายไปจนถึงระดับน้ำทะเลลึก 6 เมตร มักโผล่ขึ้นเป็นกลุ่มไม่ปะปนกับหญ้าทะเลชนิดอื่น บางแห่งพบปะปนกับ หญ้าทะเลชนิด Halophila ovalis, Halophila decipiens หรือ Syringodium isoetifolium





36-37 Syringodium isoetifolium (Ascherson) Dandy, 1939 (หญ้าใบสน) syringe grass-- Cymodoceaceae

ต้นตั้งตรงเกิดจากเหง้าซึ่งมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางยาว1.5 - 2.0 มิลลิเมตร ระยะระหว่างข้อ 1.5 - 3.3 เซนติเมตร รากเกิดจากข้อ 2 - 5 เส้น ต้นสูง 8.5 - 34.0 เซนติเมตร แต่ละต้นมีใบ 1 - 3 ใบ ส่วนกาบใบยาว 1.8 - 2.7 เซนติเมตร ใบมีลักษณะกลม ทรงกระบอก อวบน้ำ เปราะและหักง่าย แผ่นใบยาว 5.0 -31.0 เซนติเมตร มีเส้นผ่านศูนย์กลางยาว 1.0 - 1.5 มิลลิเมตร แพร่กระจายที่หาดทุ่งนางดำ และเกาะลูกกำตก พบที่ระดับความลึก 1 - 5 เมตร อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม ไม่ขึ้นปะปนกับหญ้าทะเลชนิดอื่น





จัดทำโฮมเพจโดย : สำนักบริการคอมพิวเตอร์, 5 พฤศจิกายน 2544