มารู้จักกับไหม

สุทธิ ทองขาว
อาจารย์ ภาควิชากีฎวิทยา คณะเกษตร มก. กำแพงแสน

ไหมมีการเจริญเติบโต 4 ระยะ ดังนี้

1. ระยะไข่
2. ระยะตัวหนอน
3. ระยะดักแด้
4. ระยะตัวเต็มวัยหรือผีเสื้อ

วงจรชีวิตของไหม

ระยะไข่ 10-12 วัน
ระยะตัวหนอน (5 วัย) 20-25 วัน
ไหมวัย 1
3-4 วัน
ไหมวัย 2
2-3 วัน
ไหมวัย 3
3-4 วัน
ไหมวัย 4
5-6 วัน
ไหมวัย 5
7-8 วัน
ระยะทำรัง 2-4 วัน
ระยะดักแด้ 10-12 วัน
ระยะผีเสื้อ 3-4 วัน

วงจรชีวิตของไหม (ภาพที่ 1) เริ่มต้นตั้งแต่แม่ผีเสื้อวางไข่ หลังจากวางไข่แล้วประมาณ 10-12 วัน ไข่จะฟักเป็นตัวหนอนในไข่ไหมชนิดฟักออกธรรมชาติ สำหรับไข่ไหมชนิดฟักออกปีละครั้งจะต้องนำมาฟักเทียม เมื่อไข่ฟักออกเป็นตัวหนอน ตัวหนอนจะเริ่มต้นกินใบหม่อน ซึ่งตัวหนอนจะมี 5 วัย ใช้เวลาประมาณ 20-25 วัน จากนั้นหนอนไหมจะเริ่มสุก และทำรังห่อหุ้มตัวเอง หนอนไหมจะทำรังเสร็จภายใน 2-4 วัน เมื่อทำรังเสร็จจะกลายเป็นดักแด้อยู่ภายในรังไหมประมาณ 10-12 วัน ก็กลายเป็นผีเสื้อเจาะทะลุรังออกมา หลังจากนั้นผีเสื้อผสมพันธุ์ ตัวเต็มวัยจะเริ่มวางไข่ทันที หลังจากวางไข่เสร็จแล้ว 2-3 วัน จะตาย

ภาพที่ 1 วงจรชีวิตของไหม (ที่มา : เอกสารวิชาการหม่อนไหม. กรมส่งเสริมการเกษตร)


วัสดุอุปกรณ์ที่ใช้สำหรับทำสิ่งประดิษฐ์จากรังไหม

สุดาวรรณ เชยชมศรี
นักวิจัยชำนาญการ ฝ่ายปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง กำแพงแสน

วัสดุอุปกรณ์ที่ใช้สำหรับทำสิ่งประดิษฐ์จากรังไหมโดยทั่วไป ได้แก่
1. รังไหม
    รังไหมพันธุ์พื้นเมืองมีสีเหลืองและรังขนาดเล็ก ส่วนรังของไหมพันธุ์ลูกผสมมีสีขาวและมีขนาดใหญ่ รังไหมถูกสร้างขึ้นในช่วงที่หนอนไหมจะเข้าดักแด้ ขณะที่ไหมอยู่ในระยะดักแด้จะไม่กินอาหาร เมื่อดักแด้ออกเป็นผีเสื้อจะกัดรังให้เป็นช่องที่ตัวผีเสื้อจะออกมาได้ ดังนั้นแหล่งผลิตไข่ไหมจึงตัดรังไหมเพื่อเอาดักแด้ออกมาให้เป็นผีเสื้อข้างนอก รังไหมที่ถูกปาดเอาดักแด้ออกแล้วเรียกว่า "รังปาด" อย่างไรก็ดีในการทำหน้าหรือหัวของตุ๊กตาต้องใช้รังที่สมบูรณ์ จึงใช้รังปาดนั้นมาเติมส่วนที่ขาดหายไปให้สมบูรณ์ ซึ่งในเอกสารฉบับนี้เรียกรังไหมดังกล่าวว่า "รังเต็ม" รังไหมสามารถลอกออกเป็นชั้น ๆ ได้ประมาณ 3-5 ชั้น รังที่ยังใหม่จะลอกออกได้ง่ายกว่ารังที่เก็บไว้นานแล้ว
2. กรรไกรและคัตเตอร์
   ใช้ผ่ารังไหม ตัดแต่งรังไหมเพื่อทำกลีบดอก
3. ปากคีบ
   ต้องเป็นปากคีบปลายแหลม ใช้สำหรับลอกรังไหมออกเป็นชั้น ๆ เพื่อทำกลีบดอกไม้ โดยใช้ปลายแหลมแซะลงไปที่มุมใดมุมหนึ่งของกลีบดอก แยกชั้นรังไหมออกแล้วค่อย ๆ ลอกแต่ละชั้นอย่างปราณีต พยายามอย่าให้ขาด ถ้ากลีบดอกขาดแหว่งให้เก็บไว้สำหรับทำตุ้มหรือเอาไว้หุ้มปลายก้านดอกเพื่อปิดเส้นลวด
4. สีย้อมผ้า
   ใช้สำหรับย้อมสีรังไหม เพื่อใช้ทำดอกไม้ต่าง ๆ
5. กาวลาเท็กซ์ หรือกาวซิลิโคนแท่ง
   ใช้ในการประกอบตัวตุ๊กตา หรือประกอบดอกไม้
6. ลวด
   ใช้สำหรับทำก้านดอกไม้ มีขนาดต่าง ๆ ลวดเบอร์ที่มีเลขมากเป็นลวดขนาดเล็ก ลวดเบอร์ที่มีเลขน้อยเป็นลวดขนาดใหญ่ อาจใช้ลวดที่พันก้านสำเร็จแล้วก็ได้
7. คีมตัวลวด
   ใช้ตัดและงอปลายลวดที่ใช้ทำก้านดอก
8. สำลี
   ใช้เสริมเป็นตุ้มทำดอกตูม แต่ถ้าตุ้มที่มีขนาดเล็กใช้เศษรังไหมที่ชำรุดมาทำตุ้มแทนได้
9. เกสร
   เกสรสำเร็จรูปมีหลายแบบ หลายขนาดและหลายสี เลือกให้เหมาะสมกับชนิดดอกไม้
10. ด้ายหลอด ใช้พันมัดกลีบดอกเข้ากับก้านดอก
11. เทปพันก้าน (ฟลอร่าเทป) ใช้พันก้านดอกเวลาเข้าช่อหรือเข้าใบ ไม่ต้องใช้กาว
12. ใบไม้
   ถ้าไม่สะดวกที่จะทำใบไหมเองก็ซื้อใบสำเร็จรูปได้ มีหลายชนิด หลายขนาด
13. พู่กันและสีโปสเตอร์
   ใช้ระบายสีกลีบดอกไม้และระบายสีเติมลวดลายบนตัวตุ๊กตา
14. ปากกาเขียนผ้า
   ใช้แทนสีโปสเตอร์ได้ในบางครั้งเพราะใช้ได้ง่าย สะดวก เช่น ใช้เติมตาและปากของตุ๊กตา เป็นต้น

การย้อมสีรังไหม
รังไหมพันธุ์ลูกผสมซึ่งมีสีขาวเมื่อต้องการนำไปทำดอกไม้สีต่าง ๆ ให้นำรังไหมมาย้อมด้วยสีย้อมผ้าตามวิธี ดังนี้
1. เอาสิ่งสกปรกที่ติดมากับรังไหมออกให้หมด
2. เตรียมภาชนะที่จะใช้ย้อมรังไหม ควรเป็นภาชนะที่ทนความร้อนได้ ละลายสีในน้ำในปริมาณสีหนัก 5 กรัมต่อน้ำ 5 ลิตร คนให้สีละลายให้หมด ยกภาชนะขึ้นตั้งเตา ใช้ไฟอ่อน ๆ ถ้าต้องการสีที่อ่อนหรือเข้มกว่านี้ให้เพิ่มหรือลดปริมาณของน้ำได้ตามเหมาะสม
3. ใส่รังไหมลงไปประมาณ 200 กรัม ค่อย ๆ กดให้รังไหมจมน้ำ เพื่อให้สีได้แทรกซึมเข้าไปอย่างทั่วถึง
4. ย้อมสีโดยตั้งบนเตาประมาณ 1 ชั่วโมง หลังจากนั้นปิดไฟที่ใช้ต้ม คอยกวนให้รังไหมติดสีอย่างทั่วถึง แช่ทิ้งไว้ข้ามคืน
5. ล้างสีออกจากรังไหม โดยผ่านในน้ำไหล จนไม่มีน้ำสีออกมา
6. เอารังไหมขึ้นจากน้ำใส่ในตะแกรง นำไปผึ่งในที่ร่ม จนกว่าจะแห้ง

การประดิษฐ์ตุ๊กตาครอบครัวรังไหม

สุดาวรรณ เชยชมศรี
นักวิจัยชำนาญการ ฝ่ายปฏิบัติการวิจัยและเรือนปลูกพืชทดลอง มก. กำแพงแสน

วัสดุอุปกรณ์
1. รังไหม
2. กาวลาเท็กซ์
3. สีโปสเตอร์
4. ปากกาเขียนผ้า
5. พู่กันและจานสี
6. แท่นไม้หรือแผ่นกระเบื้องเคลือบ

วิธีทำ

ตุ๊กตาผู้ชาย
1. เตรียมรังไหม จำนวน 3 รัง ซึ่งประกอบด้วยรังเต็ม 1 รัง และรังปาด 2 รัง (ดังภาพที่ 1)
2. เขียนลวดลายบนรังปาด 2 รัง ด้วยปากกาเขียนผ้าหรือสีโปสเตอร์ เพื่อใช้เป็นส่วนท่อนบนและท่อนล่างของตัวตุ๊กตา เขียนเส้นผมบนรังเต็มใช้เป็นส่วนหัว (ดังภาพที่ 2)
3. ประกอบรังปาดที่เขียนลวดลายแล้วด้วยกาวเป็นตัวตุ๊กตา นำไปติดกับส่วนหัว เติมตาและปากให้สวยงาม (ดังภาพที่ 3)
4. ติดตุ๊กตาลงบนแท่นไม้หรือแผ่นกระเบื้องเคลือบเป็นตัวเดี่ยว ๆ หรือติดคู่กับตุ๊กตาผู้หญิง

วิธีทำตุ๊กตาผู้หญิง

1. เตรียมรังปาด จำนวน 5 รัง (ดังภาพที่ 4)
2. เขียนลวดลายบนรังไหม 2 รัง ด้วยปากกาเขียนผ้าหรือสีโปสเตอร์ เพื่อใช้เป็นส่วนท่อนบนและท่อนล่างของตัวตุ๊กตา (ดังภาพที่ 5)
3. ตัดรังไหมตามขวาง 2 รัง แล้วประกอบเป็นหน้าและหัวตุ๊กตา เติมตาและปากให้สวยงาม (ดังภาพที่ 5)
4. ตัดรังไหมตามขวาง 1 รัง แล้วผ่าครึ่งตามยาว เพื่อใช้เป็นส่วนของแขนเสื้อ
5. ประกอบส่วนท่อนบนและท่อนล่างของตัวตุ๊กตา นำไปติดกับส่วนหน้าและหัวตุ๊กตา เติมแขนเสื้อที่ด้านข้าง (ดังภาพที่ 6)
6. ติดตุ๊กตาลงบนแท่นไม้หรือแผ่นกระเบื้องเคลือบเป็นตัวเดี่ยว ๆ หรือติดคู่กับตุ๊กตาผู้ชาย หรือเพิ่มตุ๊กตาเด็กชายและตุ๊กตาเด็กหญิงอีก 1-2 ตัวบนแท่นเดียวกัน

การใช้ประโยชน์

ใส่กล่องเป็นของที่ระลึก ถ้าวางบนกระเบื้องเคลือบใช้เป็นที่ทับกระดาษได้



จัดทำโฮมเพจโดย : สำนักบริการคอมพิวเตอร์, 1 มีนาคม 2545